T54. Granice sumy, różnicy, iloczynu i ilorazu funkcji

1. Założenia

W całym temacie zakładamy, że $f, g\colon A \to \mathbb{R}$, $A \subseteq \mathbb{R}$, oraz $x_0$ jest punktem skupienia $A$. Wszystkie twierdzenia dotyczą granicy $x \to x_0$ (skończonego), ale analogicznie obowiązują dla $x \to x_0^{\pm}$, $x \to +\infty$ i $x \to -\infty$.

2. Lemat (lokalna ograniczoność)

Jeśli $\lim\limits_{x \to x_0} f(x) = a \in \mathbb{R}$, to $f$ jest lokalnie ograniczona w otoczeniu $x_0$, tzn.

\[ \exists\, \delta \gt 0 \;\; \exists\, M \gt 0 \;\; \forall\, x \in A\colon \quad 0 \lt |x - x_0| \lt \delta \;\Rightarrow\; |f(x)| \leq M. \]

Dla $\varepsilon = 1$ istnieje $\delta \gt 0$ takie, że $0 \lt |x - x_0| \lt \delta \Rightarrow |f(x) - a| \lt 1$. Wtedy $|f(x)| \leq |f(x) - a| + |a| \lt 1 + |a|$. Bierzemy $M = 1 + |a|$. $\square$

3. Twierdzenie (granica sumy)

Jeśli $\lim\limits_{x \to x_0} f(x) = a$ i $\lim\limits_{x \to x_0} g(x) = b$, to

\[ \lim\limits_{x \to x_0} [f(x) + g(x)] = a + b. \]

Dowód

Ustalmy $\varepsilon \gt 0$. Z założeń istnieją $\delta_1, \delta_2 \gt 0$ takie, że:

\[ 0 \lt |x - x_0| \lt \delta_1 \;\Rightarrow\; |f(x) - a| \lt \frac{\varepsilon}{2}, \qquad 0 \lt |x - x_0| \lt \delta_2 \;\Rightarrow\; |g(x) - b| \lt \frac{\varepsilon}{2}. \]

Bierzemy $\delta = \min(\delta_1, \delta_2)$. Dla $0 \lt |x - x_0| \lt \delta$:

\[ |[f(x) + g(x)] - (a + b)| = |[f(x) - a] + [g(x) - b]| \leq |f(x) - a| + |g(x) - b| \lt \frac{\varepsilon}{2} + \frac{\varepsilon}{2} = \varepsilon. \quad \square \]

4. Twierdzenie (granica różnicy)

Jeśli $\lim\limits_{x \to x_0} f(x) = a$ i $\lim\limits_{x \to x_0} g(x) = b$, to

\[ \lim\limits_{x \to x_0} [f(x) - g(x)] = a - b. \]

Dowód

Wystarczy zastosować twierdzenie o sumie do $f(x)$ i $(-1) \cdot g(x)$. Ponieważ $\lim\limits_{x \to x_0} [-g(x)] = -b$ (mnożenie przez stałą $-1$), mamy:

\[ \lim\limits_{x \to x_0} [f(x) - g(x)] = \lim\limits_{x \to x_0} [f(x) + (-g(x))] = a + (-b) = a - b. \quad \square \]

5. Twierdzenie (granica iloczynu)

Jeśli $\lim\limits_{x \to x_0} f(x) = a$ i $\lim\limits_{x \to x_0} g(x) = b$, to

\[ \lim\limits_{x \to x_0} [f(x) \cdot g(x)] = a \cdot b. \]

Dowód

Kluczowy trick: dodajemy i odejmujemy $a \cdot g(x)$.

\[ f(x) \cdot g(x) - a \cdot b = f(x) \cdot g(x) - a \cdot g(x) + a \cdot g(x) - a \cdot b = [f(x) - a] \cdot g(x) + a \cdot [g(x) - b]. \]

Stąd:

\[ |f(x) g(x) - ab| \leq |f(x) - a| \cdot |g(x)| + |a| \cdot |g(x) - b|. \]

Z lematu o lokalnej ograniczoności: istnieje $\delta_0 \gt 0$ i $M \gt 0$ takie, że $|g(x)| \leq M$ dla $0 \lt |x - x_0| \lt \delta_0$.

Ustalmy $\varepsilon \gt 0$. Dobieramy:

Bierzemy $\delta = \min(\delta_0, \delta_1, \delta_2)$. Wtedy:

\[ |f(x)g(x) - ab| \leq \frac{\varepsilon}{2M} \cdot M + |a| \cdot \frac{\varepsilon}{2(|a|+1)} \lt \frac{\varepsilon}{2} + \frac{\varepsilon}{2} = \varepsilon. \quad \square \]

Wniosek: mnożenie przez stałą

Jeśli $\lim\limits_{x \to x_0} f(x) = a$ i $c \in \mathbb{R}$, to

\[ \lim\limits_{x \to x_0} [c \cdot f(x)] = c \cdot a. \]

Wynika z twierdzenia o iloczynie, bo $\lim\limits_{x \to x_0} c = c$ (funkcja stała).

6. Lemat (granica odwrotności)

Jeśli $\lim\limits_{x \to x_0} g(x) = b \neq 0$, to

\[ \lim\limits_{x \to x_0} \frac{1}{g(x)} = \frac{1}{b}. \]

Dowód

Ponieważ $b \neq 0$, z twierdzenia o zachowaniu znaku istnieje $\delta_0 \gt 0$ takie, że $|g(x)| \gt \frac{|b|}{2}$ dla $0 \lt |x - x_0| \lt \delta_0$.

Wtedy:

\[ \left|\frac{1}{g(x)} - \frac{1}{b}\right| = \frac{|b - g(x)|}{|g(x)| \cdot |b|} \lt \frac{|g(x) - b|}{\frac{|b|}{2} \cdot |b|} = \frac{2}{|b|^2} \cdot |g(x) - b|. \]

Dla $\varepsilon \gt 0$ dobieramy $\delta_1$: $|g(x) - b| \lt \frac{|b|^2}{2} \varepsilon$. Bierzemy $\delta = \min(\delta_0, \delta_1)$:

\[ \left|\frac{1}{g(x)} - \frac{1}{b}\right| \lt \frac{2}{|b|^2} \cdot \frac{|b|^2}{2}\varepsilon = \varepsilon. \quad \square \]

7. Twierdzenie (granica ilorazu)

Jeśli $\lim\limits_{x \to x_0} f(x) = a$ i $\lim\limits_{x \to x_0} g(x) = b \neq 0$, to

\[ \lim\limits_{x \to x_0} \frac{f(x)}{g(x)} = \frac{a}{b}. \]

Dowód

Łączymy twierdzenie o iloczynie z lematem o odwrotności:

\[ \lim\limits_{x \to x_0} \frac{f(x)}{g(x)} = \lim\limits_{x \to x_0} \left[f(x) \cdot \frac{1}{g(x)}\right] = a \cdot \frac{1}{b} = \frac{a}{b}. \quad \square \]

8. Rozszerzenie na granice niewłaściwe

Suma z $\pm\infty$

Iloczyn z $\pm\infty$

Iloraz z $\pm\infty$

9. Symbole nieoznaczone — podsumowanie

\[ \infty - \infty, \quad 0 \cdot \infty, \quad \frac{0}{0}, \quad \frac{\infty}{\infty}, \quad 0^0, \quad 1^\infty, \quad \infty^0. \]

W tych przypadkach wynik zależy od konkretnych funkcji $f$ i $g$. Nie można go wyznaczyć z samej informacji o granicach — potrzebne są dodatkowe metody (np. reguła de l'Hôpitala, rozwinięcia, podstawienia).

10. Przykłady

Przykład 1: Suma

\[ \lim\limits_{x \to 2} \left[\frac{x^2 - 4}{x - 2} + 3x\right] = \lim\limits_{x \to 2} (x + 2) + \lim\limits_{x \to 2} 3x = 4 + 6 = 10. \]

Przykład 2: Iloczyn

\[ \lim\limits_{x \to 0} x \cdot \cos x = \lim\limits_{x \to 0} x \cdot \lim\limits_{x \to 0} \cos x = 0 \cdot 1 = 0. \]

Przykład 3: Iloraz

\[ \lim\limits_{x \to 1} \frac{x^2 + 1}{x + 3} = \frac{\lim\limits_{x \to 1}(x^2 + 1)}{\lim\limits_{x \to 1}(x + 3)} = \frac{2}{4} = \frac{1}{2}. \]

Przykład 4: Symbol nieoznaczony $\frac{0}{0}$

\[ \lim\limits_{x \to 1} \frac{x^2 - 1}{x - 1} = \lim\limits_{x \to 1} \frac{(x-1)(x+1)}{x-1} = \lim\limits_{x \to 1} (x + 1) = 2. \]

Nie można bezpośrednio zastosować twierdzenia o ilorazie (bo mianownik $\to 0$). Trzeba najpierw uprościć wyrażenie.

Przykład 5: Symbol nieoznaczony $\infty - \infty$

\[ \lim\limits_{x \to +\infty} \left(\sqrt{x^2 + x} - x\right) = \lim\limits_{x \to +\infty} \frac{x^2 + x - x^2}{\sqrt{x^2 + x} + x} = \lim\limits_{x \to +\infty} \frac{x}{\sqrt{x^2 + x} + x} = \lim\limits_{x \to +\infty} \frac{1}{\sqrt{1 + \frac{1}{x}} + 1} = \frac{1}{2}. \]

Przykład 6: Symbol nieoznaczony $0 \cdot \infty$

\[ \lim\limits_{x \to 0^+} x \ln x = \lim\limits_{x \to 0^+} \frac{\ln x}{\frac{1}{x}} \;\overset{\text{H}}{=}\; \lim\limits_{x \to 0^+} \frac{\frac{1}{x}}{-\frac{1}{x^2}} = \lim\limits_{x \to 0^+} (-x) = 0. \]

Przykład 7: Symbol nieoznaczony $\frac{\infty}{\infty}$

\[ \lim\limits_{x \to +\infty} \frac{3x^2 + 1}{2x^2 - 5} = \lim\limits_{x \to +\infty} \frac{3 + \frac{1}{x^2}}{2 - \frac{5}{x^2}} = \frac{3}{2}. \]

Przykład 8: Granica iloczynu z $\pm\infty$

\[ \lim\limits_{x \to +\infty} \frac{e^x}{x} = +\infty, \]

bo $e^x$ rośnie szybciej niż $x$ (np. z reguły de l'Hôpitala: $\frac{e^x}{1} \to +\infty$).

11. Alternatywne dowody — metoda Heinego

Wszystkie powyższe twierdzenia można udowodnić korzystając z definicji Heinego i odpowiednich twierdzeń o granicach ciągów (T28):

Jeśli $x_n \to x_0$, $x_n \neq x_0$, to $f(x_n) \to a$ i $g(x_n) \to b$, więc z arytmetyki granic ciągów: $f(x_n) + g(x_n) \to a + b$ itd.

Metoda Heinego jest krótsza, ale wymaga wcześniejszego udowodnienia równoważności definicji Heinego i Cauchy'ego (T51).

Podsumowanie